Basınçlı Ekipman Kategori Hesaplayıcıları Neye Dayanıyor?

28 Ağustos 2026 · GRC Teknoloji · 4 dk okuma

Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB) altında bir ürünün kategorisini belirlemek ilk bakışta basittir: ekipman türü, akışkan grubu ve hali seçilir; azami izin verilen basınç (PS) ile hacim (V) veya nominal ölçü (DN) ilgili Ek-II diyagramında değerlendirilir. Sonuç, uygulanabilecek uygunluk değerlendirme modüllerini ve onaylanmış kuruluşun sürece katılımını etkiler.

Ancak hesaplayıcının ekranda gösterdiği tek bir Roma rakamı, bu kararın nasıl verildiğini anlatmaz. Asıl soru şudur: Araç hangi diyagramı, hangi karşılaştırma kuralını ve hangi kaynağı kullandı?

Bölüm I — Ek-II’de ne var, ne yok?

Dokuz diyagram, iki farklı eksen

2014/68/AB Ek-II, kaplar için PS–V; borular için PS–DN düzleminde dokuz kategori diyagramı içerir. Yönetmeliğin Madde 4 metni, ilgili diyagrama giriş koşullarını açık biçimde tanımlar. Örneğin Grup 1 gaz içeren bir kapta normal giriş yolu, hem hacmin 1 litreyi hem de PS·V çarpımının 25 bar·L değerini aşmasıdır; PS’nin 200 barı aşması ise alternatif giriş yoludur.

Bu cümledeki ve ile veya bağlaçları hesaplamanın parçasıdır. Bunları tek bir koşul listesinde toplamak, eşiğin altında kalan bir ekipmanı yanlışlıkla kategori alanına taşıyabilir.

Giriş koşulları metin halinde okunabilirken, diyagramların içindeki kategori ayırma çizgileri resmî yayında grafik olarak yer alır. Bu nedenle sayısal bir hesaplayıcı, çizgileri makine tarafından işlenebilen kurallara dönüştürmek zorundadır. Bu dönüşümün kaynağı ve güven seviyesi açıklanmadığında, doğru görünen bir sonuç denetlenebilir değildir.

Tam sınırda hangi taraf seçilir?

Yönetmelikteki giriş eşikleri “büyüktür” ilişkisiyle kurulur. Tam sınırdaki değer üst bölgeye geçmez.

Örneğin 16 bar basınca ve 3,125 litre hacme sahip Grup 2 gaz kabında:

16 × 3,125 = 50 bar·L

Eşik PS·V > 50 olduğundan, 50 bar·L sınırı aşmaz. Diğer alternatif giriş koşulu da sağlanmıyorsa sonuç kategori değil, Madde 4/3’tür. 3,2 litre girildiğinde çarpım 51,2 bar·L olur ve ekipman kategori değerlendirmesine geçer.

Bu yüzden bir hesaplayıcının yalnızca tipik değerlerle denenmesi yeterli değildir. Eşiğin tam altı, tam üzeri ve hemen üstü ayrı test edilmelidir.

Kapsam dışı ile Madde 4/3 aynı şey değildir

PS değeri 0,5 barı aşmıyorsa ekipman Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği’nin basınç kapsamına girmez. Buna karşılık PS > 0,5 bar olmasına rağmen Madde 4(1)’deki ürün eşiği aşılmıyorsa Madde 4/3 uygulanır.

Madde 4/3 kapsamındaki ekipman sağlam mühendislik uygulamasına göre tasarlanıp imal edilir, yeterli kullanım talimatı taşır ve bu Yönetmelik kapsamında CE işareti taşımaz. Dolayısıyla iki durumun tek bir “muaf” etiketi altında gösterilmesi, önemli bir mevzuat farkını gizler.

İstisnalar aynı mekanizmayla çalışmaz

Ek-II’deki özel kurallar da tek bir “kategori yükselt” komutuna indirgenemez:

Taşınabilir yangın söndürücüler ve solunum cihazı tüpleri en az Kategori III olarak sınıflandırılır.
Kararsız gaz içeren bazı kap ve borular, normalde I veya II çıkıyorsa Kategori III’e yükselir.
350 °C üzerindeki akışkanı taşıyan ve Diyagram 7’ye göre Kategori II olan borular Kategori III’e yükselir.
Emniyet aksesuarları, özel durumlar dışında doğrudan Kategori IV’tür.
Basınçlı pişiricide hesaplanan kategori değişmez; tasarım için en az Kategori III modüllerinden birine eşdeğer prosedür aranır.

Son madde özellikle önemlidir: prosedür seviyesinin yükselmesi ile kategorinin yükselmesi aynı karar değildir.

Bölüm II — Güvenilir bir hesaplayıcı ne göstermeli?

Sonuçtan önce karar izi

Teknik dosyada kullanılabilecek bir çıktı en az şu sorulara cevap vermelidir:

Ekipman Yönetmelik dışında mı, Madde 4/3’te mi, yoksa kategori alanında mı?
Hangi Ek-II diyagramı seçildi ve neden?
PS·V veya PS·DN sonucu nedir?
Hangi giriş koşulu ve hangi kategori sınırı belirleyici oldu?
Tam sınırdaki değer hangi karşılaştırma kuralıyla ele alındı?
Özel bir kural sonucu değiştirdi mi?
Hangi uygunluk değerlendirme modülleri uygulanabilir?
Kullanılan sınır verisinin kaynak güveni nedir?

GRC’nin Basınçlı Ekipman Kategori Hesaplama aracı bu nedenle yalnızca kategori sonucu göstermiyor. Seçilen diyagramı, girilen değerleri, çarpımı, giriş kararını, özel kuralı ve veri güvenini de görünür kılıyor.

Güven işareti neden gerekli?

Dokuz diyagramın giriş koşulları mevzuat metninden doğrulanabilir. İç kategori çizgilerinin sayısallaştırılmasında ise aynı güven düzeyi yoktur. Araçtaki veri tablosu bu farkı yüksek, orta, düşük veya doğrulanmamış olarak işaretler.

Düşük güven, sonucun otomatik olarak yanlış olduğu anlamına gelmez. Sonucun dayandığı çizginin ek teknik teyit gerektirdiğini söyler. Özellikle Diyagram 5 gibi iç sınırları kamuya açık metinsel kaynaklardan doğrulanamayan alanlarda, araç kesinlik görüntüsü üretmemelidir.

Test seti normal örneklerden oluşmamalı

Araç için hazırlanan regresyon setinde 58 vaka bulunuyor. Bunların 45’i doğrulanmış beklenti olarak her değişiklikte otomatik sınanıyor; kaynak belirsizliği bulunan 13 vaka ise derlemeyi kırmadan ayrı raporlanıyor.

Testlerin ağırlığı sınır noktalarındadır: PS = 0,5 bar, V = 1 litre, DN = 32, PS·V = 50 bar·L veya PS·DN = 5000 gibi. Böylece normal değerlerde görünmeyen >/≥ hataları ve yanlış bağlaçlar yakalanabiliyor.

Araç kararın yerine geçmez

Kategori hesaplayıcısı tasarım, teklif ve uygunluk değerlendirme planlaması için güçlü bir ön değerlendirme aracıdır. Ancak akışkan sınıflandırmasının doğruluğu, ekipmanın gerçek kullanım koşulları, tertibat hükümleri ve üretici sorumluluğu hesaplayıcının dışında kalabilir.

İyi bir araç kullanıcıya yalnızca “Kategori II” demez. Neden Kategori II dediğini, hangi veriye güvendiğini ve nerede teyit gerektiğini gösterir. Nihai sınıflandırma sorumluluğu ise imalatçıdadır; belirsiz veya kritik uygulamalarda onaylanmış kuruluş değerlendirmesi alınmalıdır.